Autorstwo Pięcioksięgu Mojżesza

Autor tekstu: Zbigniew Chorąży



W słowie wstępnym chciałbym krótko przedstawić mój stosunek do Biblii, która dla katolików składa się z dwóch części: Starego Testamentu (Biblii Hebrajskiej) i Nowego Testamentu (Pism Chrześcijańskich). W tym dziele stworzonym przez liczną grupę autorów w bardzo długim okresie czasowym szanuję treść religijną czyli relacje Bóg - człowiek. Natomiast mam liczne uwagi i zastrzeżenia do treści historycznych, które niewiele lub nic nie mają wspólnego z wiarą w Boga. Podobne podejście do tej tematyki mają wykształceni bibliści, a nikt im nie zarzuca obrazy uczuć religijnych osób wierzących.

Odnoszę wrażenie, że większość tych osób wierzących posiada bardzo niskie wykształcenie historyczno-religijne i tylko z tego powodu każdą krytykę biblijnego tekstu traktują jako atak na religię. Nie zaprzeczam, że istnieją przeciwnicy ostro zwalczający religię. Ja do nich nie zaliczam się. Mimo to popieram krytykę fałszu religijnego, krytykę zła, które to zło czynią bezmyślni wierzący, a nawet niektórzy kapłani.

Tekst biblijny już dawno przestał być świętością w powszechnym rozumieniu, choć pewnie jest nadal świętością dla poszczególnych wierzących. Apeluję więc do wierzących czytelników dalszych tekstów, aby nie traktowali moich komentarzy i ocen tekstu biblijnego jako podkopywania ich wiary w Boga.

W tekstach biblijnych znajduję zarówno niezamierzone jak i zamierzone przekłamania opisywanych faktów. Większość z nich została już przez badaczy poddana krytyce i opisana. Jednak niewiele z tych opracowań miało możliwość dotrzeć do przeciętnego czytelnika.


Pięcioksiąg tworzą następujące pozycje:


Księga Rodzaju
Księga Wyjścia
Księga Kapłańska
Księga Liczb
Księga Powtórzonego Prawa

w skrócie
w skrócie
w skrócie
w skrócie
w skrócie

Rdz
Wj
Kpł
Lb
Pwt

Kto i kiedy spisał te biblijne księgi? Najprostszą odpowiedź dają Świadkowie Jehowy. Według nich księgi te zostały spisane w czasie 40 lat wędrówki Izraelitów z Egiptu do Kanaanu, czyli od roku 1513 do 1473 p.n.e. Ich autorem był Mojżesz, piszący pod natchnieniem bożym lub też pod dyktando boga. Stąd został wywiedziony dogmat, że autorem Pięcioksięgu jak i całej Biblii jest sam bóg Jehowa. A skoro tak, to każde słowo w tekście biblijnym jest niepodważalną prawdą.

Uczeni - badacze tekstów biblijnych, zwani biblistami, stworzyli specjalną dziedzinę wiedzy, tzw. "Krytykę wyższą". Ma ona na celu rzetelne badanie: kto i kiedy spisał pisma święte oraz kto i kiedy poddawał je przeredagowaniu. Ci bibliści w swojej pracy korzystają z pomocy specjalistów różnych dziedzin nauki. Otóż bibliści jednogłośnie orzekli, że Pięcioksięgu nie mogł spisać Mojżesz. Mógł on być autorem tylko części Księgi Powtórzonego Prawa.

Według biblistów pierwszy utwór, stanowiący treść dziewięciu ksiąg biblijnych, stanowiący tradycję judejską, spisany został w początkach panowania króla Salomona. Autor tego utworu używał imienia boga Jahwe w formie tetragramu YHWH. Dlatego źródło to później nazwano jahwistycznym i oznaczano literą "J". Po śmierci Salomona i po podziale Izraela na dwa państwa, w północnym Kanaanie dokonano spisania tradycji efraimskiej. Autor tej relacji określał boga słowem "Elohim", ale tylko do czasów Mojżesza. To źródło nazwano później elohistycznym i oznaczano literą "E". Historia w źródle E zaczyna się dopiero od wejścia Abrahama do Kanaanu. Przed spisaniem źródeł J i E wczesna historia Izraelitów (Hebrajczyków) przekazywana była z pokolenia na pokolenie ustnie.

Po upadku Samarii w wieku VII p.n.e. źródła J i E zostały połączone i skompilowane bez wnikania w ich wzajemną zgodność. W tym zbiorze znalazły się opowieści i legendy hebrajskie oraz prawodawstwo Mojżesza i Jozuego. W czasach Jozjasza, króla Judy, znaleziona została w świątyni Księga Zakonu. Bibliści uważają, że była spisana za panowania Manassesa. Ich zdaniem była to pierwotna wersja Księgi Powtórzonego Prawa. Została uznana jako źródło D. W międzyczasie powstawała literatura prorocka, mądrościowa i historyczna. Najmłodszym źródłem była Księga Kapłańska, oznaczona literą P. Została spisana w czasach niewoli babilońskiej przez kapłanów wobec aktualnych wymogów jahwizmu.

Po niewoli babilońskiej Wielkie Zgromadzenie najwyższych kapłanów i mędrców żydowskich dokonało ostatecznej redakcji pism religijnych. Znaczącą postacią tego Zgromadzenia był Ezdrasz.

Biblijne dowody zaprzeczające autorstwu Mojżesza można podzielić na kilka grup. Pierwszą grupę stanowią charakterystyczne zwroty dotyczące Mojżesza, użyte w trzeciej osobie. Przykładem może być Wj 3/1:


"Gdy Mojżesz pasał owce swego teścia..."

Mojżesz - autor nigdy by tak nie pisał o sobie. Tego typu zwrotów jest w Pięcioksięgu najwięcej. Drugą grupę stanowią zwroty: „i tak jest do dzisiaj”, „do dnia dzisiejszego” lub „po dziś dzień”. Są to typowe dopiski redaktora żyjącego w czasach dużo późniejszych. Byłyby absurdem, gdyby użył ich Mojżesz. Występują one w Rdz 32/32, 35/20, 47/26, Pwt 2/22, 3/14, 10/8 i 34/6.

W Pwt 29/27 czytamy:



„Wyrwał ich Jahwe z ich ziemi z gniewem, zapalczywością i wielkim oburzeniem, i wygnał ich do obcej ziemi, jak to jest dzisiaj”.


Niektórzy teolodzy twierdzą, że jest to proroctwo Mojżesza. Nie jest, gdyż nie ma tu formy czasu przyszłego. Autor pisze o wygnaniu już dokonanym. A więc tę opinię wypowiedział redaktor urodzony już w Babilonie. Podobna argumentacja dotyczy wersetu Pwt 34/10:



„Nie powstał więcej w Izraelu prorok podobny do Mojżesza...”


Zdarzają się jeszcze komentatorzy twierdzący, że autorem treści całego rozdziału 34 był Jozue. Powyższą opinię mógł wypowiedzieć tylko ktoś, kto żył po upadku Samarii i Judy i dobrze wiedział, że takiego proroka rzeczywiście nie było. Poza tym nie mniej istotne jest to, że w czasach Mojżesza i jeszcze długo po nim nie znano słowa "prorok". W 1 Sm 9/9 czytamy bowiem:



„Ktokolwiek dawniej w Izraelu szedł o coś pytać Boga, mówił "Chodźmy do Widzącego". Proroka bowiem dzisiejszego w owym czasie nazywano Widzącym”


Te słowa również wypowiedział redaktor w niewoli babilońskiej, ponieważ hebrajskie słowo "nabi", oznaczające proroka pochodzi z języka babilońskiego (Nabu - babiloński bóg mądrości). Do tej pory "widzący" lub "jasnowidz" określany był hebrajskimi słowami "roeh" i "hozeh". Ale wbrew pozorom jasnowidz to nie to samo, co prorok w czasach redaktora. 1 Krn 29/29 wyraźnie rozróżnia jasnowidzów Samuela i Gada od proroka Natana. Również w 2 Krn 9/29 Natan i Achiasz byli prorokami, natomiast Iddo był jasnowidzem, a w 2 Krn 12/15 Iddo jest jasnowidzem, a Szemajasz prorokiem.

Zwroty typu „do dnia dzisiejszego” występują nie tylko w Pięcioksięgu:



11 razy
8 razy
6 razy
7 razy
8 razy

w Księdze Jozuego
w Księdze Sędziów
w Księgach Samuela
w Księgach Królewskich
w Księgach Kronik

Trzecią grupę argumentów przeciw autorstwu Mojżesza są sprzeczności występujące tylko w Pięcioksięgu. Ten sam autor nie mógłby podawać sprzecznych ze sobą informacji. Takim przykładem są wersety o żonach Ezawa, brata Jakuba. Według Rdz 26/34 i 28/9 Ezaw miał trzy żony:



Jehudit (Judytę), córkę Beeriego Hetyty
Basmat, córkę Elona Hetyty
Mahalat, córkę Izmaela

Natomiast według Rdz 36/2 - 5 i 10 - 14 miał też trzy żony:



Ada, córka Elona Hetyty
Oholibama, córka Any Chiwwity
Basmat, córka Izmaela

Na dodatek okazuje się, że Ana nie był Chiwwitą, lecz Chorytą (Rdz 36/20 i 24 - 25). Flawiusz w DDI aprobuje drugą z tych wersji i chyba wiadomo dlaczego. Druga wersja należy do źródła P, a Flawiusz pochodził z rodu kapłańskiego. Wersja pierwsza należy do źródła J. Podobno Mahalat nie była córką Izmaela, ale jego żoną.

Do czwartej grupy argumentów należą nazwy miejscowości. Mojżesz - autor nie mógłby podawać nazw, których jeszcze nie było. Zostały nadane czasem bardzo długo po jego śmierci. Abraham nie mógł zamieszkać w Hebronie (Rdz 13/18), gdyż Hebronem nazwano miejscowość Kiriat - Arba dopiero w czasach Jozuego (Joz 10/36, 11/21, 14/15). Arba był wielkim wojownikiem Anakitów. Dlatego jego imię znalazło się w nazwie miescowości. I nie ma znaczenia jak dawno żył Arba. W Kiriat - Arba zamieszkiwali przez cały czas Anakici do czasu, kiedy Jozue ich pokonał. Dopiero wtedy Jozue mógł dokonać zmiany nazwy na Hebron. Abraham nie mógł ścigać porywaczy Lota aż do Dan (Rdz 14/14), gdyż nazwę Dan nadali miejscowości Lajisz Danici po upływie 480 lat (Sdz 18/29). Podane powyżej wersety należą do źródła J. Tylko autor tego źródła miał prawo w Rdz 13/18 użyć nazwy Hebron i w Rdz 14/14 nazwy Dan, ponieważ żył w czasach króla Dawida. Znał nazwy stare i nowe. Czasem w internecie pojawia się prawdziwy lub rzekomy rzeczoznawca i argumentuje, że nazwy miejscowości mógł zmienić jakiś skryba przepisujący biblijne teksty, na nazwy znane w jego czasach. I wówczas taki przypadek wcale nie zaprzecza autorstwu Mojżesza. Rzeczywiście tak by mogło być pod jednym wszakże warunkiem. Mojżesz musiałby znać dość dobrze zarówno legendy o patriarchach kananejskich jak też znać miejscowości Kanaanu dotyczące tych patriarchów. A skąd miałby mieć tę wiedzę? Urodził się w Egipcie. Przez czterdzieści lat obracał się w kręgach kapłańskch i na dworze faraona. Przez dalsze osiemdziesiąt lat przebywał na pustkowiach Synaju, a w Kanaanie nigdy nie był. Chyba że miał wiedzę z Bożego objawienia. Ale wówczas jest to kwestia wiary u osób zaangażowanych religijnie, a ja nie mam prawa w to ingerować.

Według Rdz 3/24 Bóg po wypędzeniu Adama i Ewy, postawił cherubów na straży ogrodu w Edenie. Mojżesz nie mógł znać tych dwóch słów: cherub i eden. Były to słowa mezopotamskie nie mające odpowiedników w języku egipskim lub hebrajskim. Te słowa zostały poznane przez redaktorów Biblii w niewoli babilońskiej i przez nich wprowadzone do tekstu biblijnego. Cheruby w Mezopotamii uważano za bóstwa strzegące wrót świątyni. Natomiast eden to nieco zmienione słowo edin oznaczające urodzajną równinę między Eufratem i Tygrysem. Bet - Eden lub Bit - Edin było starożytną nazwą całego obszaru ziem między górnym Eufratem i Chaburem.

W Rdz 50/2 - 3 czytamy:



„A potem rozkazał swym domowym lekarzom, aby zabalsamowali jego ojca. Ci zatem lekarze balsamowali Izraela. Zabrało im to czterdzieści dni, tyle bowiem czasu trwało balsamowanie.”



Mojżesz nie mógł być autorem tej informacji, ponieważ wychowywał się w Egipcie i dobrze znał procedury pogrzebowe. Wiedział, że balsamowanie w Egipcie nie mogło trwać krócej niż siedemdziesiąt dni. To redaktorzy Pięcioksięgu wprowadzili do tekstu liczbę 40, jako liczbę uświęconą dla Izraelitów i Żydów.

W Rdz 36/31 - 43 podany jest wykaz królów Edomu do czasu panowania króla Dawida w Izraelu. Mojżesz nie mógł być autorem informacji typu historycznego, które były wiadome dopiero pięćset lat później.

W Pwt 5/9 czytamy:



„Bo ja jestem twój Bóg Jahwe, Bóg zazdrosny, karzący nieprawość ojców na synach w trzecim i czwartym pokoleniu.”


Ale już w Pwt 24/16 mamy diametralnie odmienny pogląd:



„Ojcowie nie poniosą śmierci za winy synów ani synowie za winy swych ojców. Każdy umrze za swój własny grzech.”


Czy Mojżesz mógłby ogłosić dwa zaprzeczające sobie prawa? Z całą pewnością nie mógłby. Prawdopodobnie Mojżesz mógł ogłosić pierwsze z tych praw. Ale w tym momencie rodzi się problem o wiele poważniejszy. Duchowni religii Mojżeszowej, judaizmu i chrześcijaństwa zbudowali dogmat, jakoby Biblia była spisanym przez człowieka Słowem Bożym. A z drugiej strony ci duchowni twierdzą, że Bóg jest niezmienny. Powyższe dwa wersety, co by nie myśleć, zadają kłam takim dogmatom religijnym. Jeżeli te wersety są słowem Bożym, to Bóg jest zmienny. A jeżeli zmienny, to dlatego, że ucywilizował się? A może Bóg rzeczywiście jest niezmienny. Ale wtedy religie mówiące o tym Bogu przestają być wiarygodne. W jednym miejscu mówią prawdę, a w innym bezwstydnie kłamią.

Racjonalnie rzecz ujmując, z ludzkiego i bożego punktu widzenia słuszne wydaje się prawo z Pwt 24/16. Konsekwencją tego będzie całkowity fałsz treści wersetu Pwt 5/9. Ktokolwiek był autorem tego wersetu popełnił niegodziwość. Przypisał Bogu najgorsze ludzkie cechy: zazdrość i mściwość. W tej sytuacji należy zweryfikować istniejący i przestarzały dogmat, bowiem nie wszystko w Biblii jest Słowem Bożym. Jest w Biblii bardzo dużo fałszywych słów ludzkich, które zostały przypisane bogu. Wydaje mi się, że religijni apologeci mają tego pełną świadomość.

Księga Kapłańska została w całości spisana w niewoli babilońskiej, włączona do Piecioksięgu i po raz pierwszy ogłoszona w Jerozolimie przez Ezdrasza w roku 351 p.n.e. Dowodem tego są charakterystyczne przepisy w niej zawarte.

Kpł 27/29 informuje, że:



„Żaden człowiek, który jest poświęcony dla Jahwe jako 'cherem', nie może być wykupiony. Musi być zabity.”


Cherem znaczy "obłożony klątwą". Gdyby Mojżesz był autorem tego nakazu, to ten nakaz byłby stosowany w życiu. Niemożliwe byłoby wtedy wykupienie Jonatana, syna Saula (1 Sm 14/24 - 45).

W Kpł 20/10 czytamy:



„Ktokolwiek cudzołoży z żoną bliźniego, będzie ukarany śmiercią, i cudzołożnik, i cudzołożnica.”


Gdyby Mojżesz był autorem tego prawa, to zarówno król Dawid jak i jego ukochana musieliby pożegnać się z życiem (2 Sm 11/3 - 4).

Wszystkie wymienione przykłady to zaledwie część biblijnych dowodów wykluczających autorstwo Mojżesza. Gdyby nawet nie było innych, te wymienione przykłady są wystarczające do takiego wykluczenia.



Przytoczone wersety biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia Poznań – Warszawa 1971 wyd 2 poprawione.



Zbigniew Chorąży, maj 2006


Powrót do strony tytułowej


Powrót do listy artykułów