Gdzie było Ur Chaldejskie?

Autor: Zbigniew Chorąży



Z określeniem "ziemia chaldejska" z czasów Abrahama spotykamy się w Biblii dwukrotnie: w Księdze Rodzaju i w Dziejach Apostolskich. W tym drugim przypadku wspomina o niej Szczepan, wygłaszając płomienną mowę do Żydów w Jerozolimie (BT - Dz 7/2 - 4):

"Słuchajcie bracia i ojcowie: Bóg chwały ukazał się ojcu naszemu, Abrahamowi, gdy żył w Mezopotamii, zanim zamieszkał w Charanie. I powiedział do niego: 'Opuść ziemię swoją i rodzinę swoją, a idź do ziemi, którą ci wskażę'. Wtedy wyszedł z ziemi chaldejskiej i zamieszkał w Charanie. A stąd po śmierci ojca przesiedlił go [Bóg] do tego kraju, który wy teraz zamieszkujecie".

Co prawda Szczepan nie użył nazwy Ur Chaldejskie, ale dał do zrozumienia, że Bóg rozmawiał z Abrahamem (jeszcze wtedy Abramem) przed jego wędrówką do Charanu. O tyle jest to istotne, że w Księdze Rodzaju znajdujemy informację odmienną (BT - Rdz 11/27 - 12/4):

''Terach był ojcem Abrama, Nachora i Harana, a Haran był ojcem Lota. Haran zmarł jeszcze za życia Teracha, swego ojca, w kraju, w którym się urodził, w Ur Chaldejskim.(...) Terach, wziąwszy ze sobą swego syna Abrama, Lota syna Harana, czyli swego wnuka i Saraj, swą synową, żonę Abrama, wyruszył z nimi z Ur chaldejskiego, aby się udać do kraju Kanaan. Gdy jednak przyszli do Charanu, osiedlili się tam. Terach doczekał dwustu i pięciu lat życia i zmarł w Charanie. Jahwe rzekł do Abrama: 'wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do kraju, który ci ukażę'. (...) Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu.''

Z treści tego tekstu jasno wynika, że Bóg rozmawiał z Abramem po raz pierwszy dopiero w Charanie. Abram niezwłocznie wykonał polecenie Boga i opuścił Charan.

Która zatem relacja jest prawdziwa? Wiarygodność Szczepana warto chyba sprawdzić na innych przykładach.

Szczepan w Dz 7/5 twierdził, jakoby Bóg nie dał Abrahamowi ani piędzi ziemi w Kanaanie. Tymczasem według Rdz 23/9 Abraham stał się w Kanaanie prawowitym właścicielem pola z jaskinią Makpela. Pole to po prostu kupił od Efrona Chetyty. Za chwilę Szczepan sam sobie zaprzecza, gdy w Dz 7/16 mówi, że Abraham kupił kawałek pola w Sychem od Chamora. Szczepan w Dz 7/22 twierdził, że Mojżesz był ''potężny w słowie'', a w Wj 6/12 czytamy, że ''mówienie sprawiało mu trudność''. W Dz 7/42 - 43 Szczepan posłużył się cytatem rzekomo z Księgi Proroków. Rzeczywiście ten cytat można znaleźć w Am 5/25 - 27, ale jego treść różni się w sposób istotny.

Czy Szczepan może być wiarygodny, skoro treść jego wypowiedzi nie jest zgodna z informacjami aż czterech ksiąg Starego Testamentu?

Bliższa prawdy jest zatem informacja z Rdz. Jest tylko problem, czy treść Rdz 12/1 została dokładnie przetłumaczona. Poniżej mamy różne przekłady:

BG

BW

BNŚ

BP

[_1_]

[_2_]

Wynijdź z ziemi twej, i od rodziny twojej, i z domu ojca twego...”

Wyjdź z ziemi swojej i od rodziny swojej, i z domu ojca swego...”

Wyrusz ze swej krainy i od swoich krewnych i z domu swego ojca...”

Wyjdź ze swego kraju, spośród grona krewnych, z domu ojca...”

Wyjdź ze swej ziemi, z plemienia swego i z domu ojca...”

Idź z ziemi twej, i z miejsca urodzenia twego, i z domu ojca...”

Wnioski nasuwają się oczywiste. Polecenie wyruszenia dotyczy Charanu, gdyż tu był dom Teracha, ojca Abrama. Ale w tej miejscowości Terach z Abramem zamieszkiwali zaledwie 14 - 20 lat. To za krótki czas, aby okolica Charanu mogła być nazwana ziemią, krajem Abrahama, czyli jego ojcowizną. Aby jednak była taką, musiał zaistnieć warunek, że w niedalekiej odległości od Charanu było Ur Chaldejskie. I wówczas obie miejscowości leżały w jednej krainie, będącej ziemią ojczystą Abrama.

W Księdze Judyty 5/6 - 9 (BT) czytamy o Izraelitach:

''Naród ten to potomkowie Chaldejczyków. Najpierw byli przybyszami w Mezopotamii, ponieważ nie chcieli iść za bogami swoich przodków, którzy mieszkali w ziemi chaldejskiej. Oni odstąpili od drogi swoich przodków i oddawali cześć Bogu nieba, Bogu, którego uznali. A gdy ich wypędzono sprzed oblicza bogów swoich, uciekli do Mezopotamii i mieszkali tam przez wiele dni. A ich Bóg polecił im wyjść z tego miejsca zamieszkania i udać się do ziemi Kanaan.''

Podobnie informuje Flawiusz w DDI 1/154:''...na rozkaz Boży opuścił Chaldeję i przeniósł się do krainy chananejskiej.''

A wcześniej w DDI 1/151 Flawiusz pisze o Haranie (Aranie), ojcu Lota:

''umarł w krainie chaldejskiej, w mieście zwanym Ur Chaldejczyków; jeszcze dziś pokazują tam jego grób.''

Flawiusz pisząc te słowa nie mógł mieć na myśli Ur Chaldejskiego, odkopanego w latach 1922 - 1934 przez brytyjskiego archeologa Woolleya w Mezopotamii południowej. W czasach Flawiusza to Ur Chaldejskie już od czterystu lat było pustkowiem i miejsca tego nikt nie odwiedzał. A zatem Flawiusz Ur Chaldejskie z grobem Harana lokował w okolicach Charanu, w północnej Mezopotamii. Ponadto Flawiusz w DDI 1/157 pisze, że Abraham zaczął głosić wiarę w innego Boga. Z tego powodu sąsiedzi Abrahama, Chaldejczycy wymusili, aby się wyniósł z ich kraju. Dlatego Abraham wywędrował na południe, do Kanaanu.

Flawiusz w DDI 1/144 pisze, że Aram, syn Sema, po potopie przewodził Aramejczykom. Natomiast jego syn, Ur dał początek Armenii. Armenia i Aramejczycy to nazwy związane z północną Mezopotamią. Ani Biblia, ani Flawiusz nie wspominają ani jednym słowem, że któryś z potomków Sema z gór Araratu powędrował do ujść Eufratu i Tygrysu, aby tu zakładać swoje siedziby.

Apokryficzna Księga Jubileuszów również podaje szereg informacji o Abrahamie. Z tego źródła wyłania się dosyć ciekawa historia. Abraham zerwał z religią swojej rodziny i zaczął wierzyć w Boga Najwyższego, Stwórcę nieba i ziemi. Jego ojciec Terach, trudniący się wyrobem bożków, jak też bracia Nachor i Haran nie dali się przekonać i pozostali przy starej wierze. Pewnej nocy Abraham podpalił rodzinny dom bożków. W pożarze tym zginął Haran. Rodzina i sąsiedzi wymusili ucieczkę Abrahama z Ur Chaldejskiego. Abraham zabrał żonę Sarę oraz usynowionego Lota (syna Harana) i wyniósł się do pobliskiej krainy. Nachor, brat Abrahama pozostał w Ur. Terach wiedział, co grozi Abrahamowi ze strony Nachora. Podjął decyzję, że opuści Ur razem z Abrahamem. Uznał, że jego obecność przy pierworodnym synu zapewni mu,bezpieczeństwo. W bezludnej okolicy zbudowali dom, a miejsce w intencji nieżyjącego Harana, nazwali Charan. Księga Jubileuszów podaje, że ich pobyt w Charanie trwał czternaście lat, do śmierci Teracha (z analizy danych biblijnych wynika 20 lat). Na uroczystości pogrzebowe po śmierci Teracha przybył do Charanu Nachor z liczną rodziną. Skończył się dla Abrahama czas bezpieczny. Po pogrzebie musiał szybko opuścić Charan i wędrować tym razem daleko, do Kanaanu. Przez resztę swego życia Abraham bał się spotkania z Nachorem i jego rodziną. Brak osobistych kontaktów obu rodów trwał aż 162 lata (nie licząc poślubienia Rebeki przez Izaaka).

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden ważny aspekt, wykluczający zamieszkiwanie rodu Teracha w Ur, w Mezopotamii południowej. Odległość tego Ur od Charanu wynosiła około 910 km (w linii prostej). Po odejściu Teracha z Abramem do Charanu, brat Abrama, Nachor pozostał w Ur. Aby mógł przybyć do Charanu na pogrzeb ojca, musiał być o tym powiadomiony. Przebycie tak dużej odległości przez posłańca i podróż Nachora do Charanu musiały w tamtych czasach trwać kilka miesięcy. Pogrzeb Teracha tak długo czekać nie mógł. Należy zatem wnioskować, że biblijne Ur Chldejskie leżało blisko Charanu.

W Mari (zniszczone w roku 1757 p.n.e.), miejscowości nad środkowym Eufratem, archeolodzy odkopali ruiny starożytnego miasta - państwa,[_3_] które stanowiło południową część huryckiego imperium zwanego Mitanni. Jego stolicą była Urfa, miasto blisko Charanu. W pewnym okresie dziejów Mitanni uzyskało przewagę nawet nad Asyrią. W tym Mari znaleziono bogaty zbiór glinianych tabliczek, z których odczytano nazwy miejscowości typowo semickie: Turachi, Sarugi, Peliga, Abam-Ram i Nachur. Słowa te zupełnie przypominają imiona Teracha, Seruga, Pelega, Abrama i Nachora. Można sądzić, że Terachidzi uzyskali w Chaldei wysoką pozycję, skoro od ich imion nazywane były miasta.[_4_]

Archeolog Siegfried Horn [_5_] wspomina odkrycie przez archeologów miasta Ebla, odległego ok. 220 km od Charanu w kierunku południowo - zachodnim, na terenach syryjskich (obecnie Tell Mardich). Zostało ono zniszczone przez króla Akadu, Naramsina (2254 - 2218 p.n.e.). Znaleziono tu ogromne ilości glinianych tabliczek z końca III tysiąclecia p.n.e. Większość z nich ma pismo wczesnokananejskie. Na wielu tabliczkach wymienione są imiona podobne do biblijnych, np. Abramu (Abram), Ismailu (Izmael), Israilu (Izrael). Jeden z sześciu królów Ebli miał imię Ebrum (Eber). To wydaje się niezaprzeczalnym dowodem, że biblijni patriarchowie swoje korzenie i ojczyznę mieli w północnej Mezopotamii.[_6_]

Dzisiaj coraz więcej badaczy jest przekonanych, że biblijne Ur to miastoUrfa blisko Charanu.

Następnym biblijnym dowodem, że ziemie Charanu i Ur (Urfy) były od dawna ojczyzną rodu Teracha, jest wypowiedź Jozuego (BT - Joz 24/2 - 3):

''Tak mówi Jahwe, Bóg Izraela: 'Po drugiej stronie Rzeki mieszkali wasi przodkowie od starodawnych czasów: Terach, ojciec Abrahama i Nachora, którzy służyli bogom cudzym, lecz Ja wziąłem ojca waszego Abrahama z kraju po drugiej stronie Rzeki i przyprowadziłem go przez całą ziemię Kanaan'.''

Jozue wypowiadał te słowa, będąc w Kanaanie. I miał na myśli ziemie Aram - Naharaim, które rzeczywiście leżały po drugiej stronie Eufratu. Nie mógł mieć na myśli Ur Chaldejskiego w południowej Mezopotamii,leżącego po tej stronie Eufratu z prostego powodu. Eufrat opływał Ur w Mezopotamii południowej po stronie północnej. Archeolodzy nie znaleźli żadnych śladów płynięcia Eufratu na południe od Ur. A zatem Kanaan i powyższe Ur leżały po tej samej stronie Rzeki czyli Eufratu. Natomiast Ur koło Charanu leżał rzeczywiście po drugiej stronie tej Rzeki.

Abraham po upływie 65 lat od opuszczenia Charanu (BT - Rdz 24/2 - 4) mówi do swego sługi: ''...pójdziesz do kraju mego rodzinnego i wybierzesz żonę dla mego syna Izaaka.'' Sługa Abrahama nie udał się do Ur w Mezopotamii południowej, lecz wyruszył do Aram - Naharaim, do miasta, w którym mieszkał Nachor. (Rdz 24/10, 27/43, 28/10 )

Aram-Naharaim to nazwa krainy w Mezopotamii północnej według źródła J [_7_]. Jest ona tożsama z nazwą Paddan-Aram (Rdz 28/2) według źródła P [_8_]. Przy połączeniu źródeł J i P, redaktor zmuszony był wstawić do tekstu Rdz 15/7 w J nazwę Ur Chaldejskie, aby zgadzało się z wcześniejszym tekstem źródła P w Rdz 11/28 - 32.

Faraon Totmes I (1504 - 1492 p.n.e.) nazwał tę krainę Naharina, co znaczy ''kraina rzeki'' [_9_]. Kraina ta położona w górnym dorzeczu Eufratu i Tygrysu obejmowała dwa główne miasta Orhaj i Charan, leżące nad małymi dopływami rzeki Balich. W tym Charanie zamieszkiwała rodzina Nachora od czasu śmierci Teracha. Natomiast Orhaj leżało w odległości około 30 km na północny zachód od Charanu.

Metropolita jakobicki, Michał Syryjczyk, żyjący w XI wieku na tych terenach, twierdził, że nazwa Orhaj pochodzi od słów ''ur'', oznaczającego miasto i ''haj'', co oznacza Chaldejczyków. I tu rzeczywiście zamieszkiwali Chaldejczycy. Miasto Orhaj potem nazwane zostało Urfą do czasu, gdy Grecy przemianowali ją na Edessę. Obecnie znów nazywa się Urfa i należy do ziem południowej Turcji, blisko granicy z Syrią.

Faktem jest, że współczesna ludność Urfy pielęgnuje swoją przeszłość i tradycje. Twierdzi, że właśnie Urfa jest biblijnym Ur Chaldejskim. Turystom pokazywane jest miejsce urodzenia Abrahama w Urfie, miejsce śmierci Teracha w Charanie i studnia, przy której Jakub spotkał Rachelę.

F.M. Hassnaim, dyrektor Archiwum stanu Dżammu i Kaszmir w latach 60-tych XX wieku, badając starożytne dokumenty stwierdził, że w zamierzchłych czasach pewne plemię przeniosło się z Armenii do Mezopotamii północnej, a potem do Palestyny i dało się poznać Kananejczykom jako Habiru (Hebrajczycy).[_10_] Pokrywa się to dokładnie z historią rodu Teracha i Abrahama.

Należy jeszcze zwrócić uwagę na werset BT - Rdz 15/7:

''Ja jestem Jahwe, którym cię wywiódł z Ur chaldejskiego, aby ci dać ten oto kraj na własność.''

Ten tekst, zdaniem Friedmana, należy też do źródła J. Jest on jednak sprzeczny z sensem Rdz 12/1 - 4. Friedman jest przekonany, że w pierwotnym tekście Jahwisty zamiast ''Ur chaldejskiego'' był''Charan''.[_11_] Jest przekonany, jakoby była to poprawka późniejszych redaktorów Księgi Rodzaju.

Skąd wzięło się trwające do dziś przekonanie wielu ludzi, że ojczyzną Abrahama było Ur w Sumerze, w Mezopotamii południowej? Otóż przekonanie to jest dość świeżej daty. Do połowy XIX wieku świat nauki nie potrafił potwierdzić istnienia ruin biblijnego Ur chaldejskiego. Oficjalnie znany był już Charan, natomiast Ur istniało tylko w ludowych legendach mieszkańców Urfy. Dopiero w połowie XIX wieku świat wychowany na Biblii obiegła sensacyjna wiadomość. Archeolodzy odkopali w południowej Mezopotamii ruiny sumeryjskiego miasta Ur i jego wspaniałych budowli. Nastąpiło znane nam dzisiaj zjawisko, tzw. fakt medialny. Nie posiadając żadnych naukowych dowodów, propaganda zdominowana przez autorytet Biblii orzekła, że sumeryjskie Ur to właśnie biblijne Ur chaldejskie. Prasowym rewelacjom nie zdołali się przeciwstawić nawet archeolodzy kolejno kopiący w Ur w latach 1854 - 1934: J.E.Taylor i L.Woolley. Trudno nawet dziwić się archeologom, że nie mogli lub nie chcieli przeciwstawić się głoszeniu nieprawdziwych opinii. Wyraźne oświadczenie, że sumeryjskie Ur nie jest biblijnym Ur, odcięłoby dopływ finansów na dalsze prowadzenie prac archeologicznych. To sposorzy decydowali, jakie wiadomości otrzyma świat. Archeolodzy nie znaleźli w Ur żadnych śladów zamieszkiwania tu ludności ubogiej. Dlatego Woolley zaproponował światu zmianę dotychczasowych wyobrażeń o Abrahamie jako koczowniku.

W rozdziale jedenastym Księgi Jubileuszów [_12_] czytamy:

''Reu poślubił Orę, córkę Ura, syna Keseda, i mieli syna Seruga. Ten Ur, syn Keseda, pobudował miasto Ur chaldejskie, nazywając je swoim imieniem i imieniem swego ojca. Uczynili oni sobie odlewane figury i każdy zaczął oddawać cześć bożkom. Serug wzrastał i zamieszkiwał w Ur chaldejskim. Zwykł on również oddawać cześć bożkom. Pojął on żonę o imieniu Melka. (...) Urodziła mu syna Nachora. Ten wzrastał i zamieszkiwał w Ur Chaldejczyków tak, aby mógł zajmować się magią i astrologią według znaków nieba. Nachor pojął żonę Jiskę, córkę Nestaga Chaldejczyka. Urodziła mu syna Teracha, który potem był ojcem Abrama.''

W oparciu o chronologię biblijną mojego autorstwa, biorącą początek zgodnie z oficjalnym kalendarzem żydowskim w roku 3761 p.n.e. [_13_] Ur, syn Keseda, zaczął budować swoje Ur chaldejskie około roku 1985 p.n.e. (Abraham urodził się w roku 1753 p.n.e.). Tymczasem Woolley odkopał Ur, budowane już w czasach I dynastii, około roku 3500 p.n.e. Wykopaliska z okresu 3500 - 2000 p.n.e. świadczą, że zamieszkiwali tu Sumerowie, posługujący się własnym językiem i pismem. Nie znaleziono śladów zamieszkiwania ludności semickiej w Ur około roku 2000 p.n.e.

Flawiusz w DDI 1/144 - 145 pisze, że Arfaksad (biblijny Arpachszad - Rdz 11/10) przekazał swoje imię Arfaksadyjczykom, ludowi nad którym panował, a teraz zwanemu Chaldejczykami. Według Flawiusza Ur, czyli biblijny Chul (Rdz 10/23), syn Arama, dał początek Armenii.
Według Księgi Jubileuszów Sem, syn Noego, miał jeszcze jednego syna, o którym Biblia milczy. Miał na imię Kesed. To on był ojcem Ura, budowniczego Ur Chaldejskiego, znanej potem Urfy. Imię Kesed oraz człon ''ksad'' w imieniu Arfaksad oznaczało Chaldejczyków.

Sławny archeolog Layard, penetrując starożytne tereny asyryjskie, najwcześniejszą Chaldeję, ojczyznę Abrahama, lokował w północnej Mezopotamii [_14_]. Podobnie uważał biblista, profesor Uniwersytetu Wiedeńskiego, kardynał, F.W. König.

Wszystkie opinie badaczy są zgodne, że Chaldejczycy i Aramejczycy byli blisko spokrewnieni, zamieszkiwali obok siebie i mówili językiem aramejskim. W czasach Abrahama używali pisma akadyjskiego, najbardziej popularnego na całym Bliskim Wschodzie. Dopiero wynalezione w Fenicji literowe pismo spółgłoskowe z czasem przystosowali do swego języka.

Kiedy państwo Mitanni upadło pod naporem Hetytów z zachodu i Asyrii ze wschodu, część ludności aramejskiej i chaldejskiej wywędrowała z Mezopotamii północnej do południowej. Tu w dorzeczu Eufratu i Tygrysu, nad dzisiejszą Zatoką Perską, utworzyli tzw. Kraj Nadmorski. Około roku 1200 p.n.e. w tym państwie Chaldejczycy uzyskali przewagę polityczną. Ich pierwszy król Nebukadnezar I (1124 - 1103) zawładnął ziemiami Akadu i próbował zrzucić jarzmo Asyrii. To się udało dopiero Nabopolasarowi w VII wieku p.n.e. On i jego syn Nebukadnezar II, znany też jako Nabuchodonozor, stworzyli potężne państwo nowobabilońskie, zwane też chaldejskim. W tej sytuacji stare Ur sumeryjskie na południu mogło być traktowane jako Ur chaldejskie, ale nie wcześniej niż dopiero po roku 1100 p.n.e., czyli około 480 lat po śmierci Abrahama. Bez względu na fałszywy czy prawdziwy okres życia Abrahama, nie ma on żadnego związku z Ur Chaldejskim w Mezopotamii południowej.

Ponieważ Żydzi przebywali w niewoli babilońskiej właśnie u Chaldejczyków, czyli swoich krewniaków, żydowscy redaktorzy pousuwali z pism świętych ślady wspólnego pochodzenia. W wyniku tego źródło P nazywa Abrahama Hebrajczykiem (Rdz 14/13), natomiast potomków jego brata Nachora, Betuela i Labana nazywa Aramejczykami (Rdz 25/20, 28/5), mimo że wszyscy byli potomkami Arpachszada, Chaldejczyka.


---------------------------------------------




Użyte skróty :


BG

Biblia Gdańska


BP

Biblia Poznańska


BNŚ

Biblia Nowego Świata


BT

Biblia Tysiąclecia


BW

Biblia Warszawska


DDI

Józef Flawiusz, Dawne Dzieje Izraela




Przypisy:


[1]

Artur Sandauer, Bóg, Szatan, Mesjasz i...? , Kraków 1977, s. 35


[2]

Richard E. Friedman,Księga ukryta w Biblii , Warszawa 2000 , s. 82


[3]

Michael Roaf,Mezopotamia , Warszawa 1998, s. 119, 132, 135


[4]

Zenon Kosidowski,Opowieści biblijne, Warszawa 1976, s. 99


[5]

S.H. Horn, Z archeologią przez kraje biblijne , Warszawa 2000 , s. 218 - 219


[6]

W.Tyloch , Dzieje ksiąg Starego Testamentu Warszawa 1985, s. 22 – 26


[7]

źródło J – według opinii badaczy biblistów składowa część treściowa pierwszych ksiąg ST, nieznanego autora, nazwanego Jahwistą i pochodzącego z Judy. Więcej informacji zawiera Księga ukryta w Biblii R.E. Friedmana.


[8]

źródło P – według opinii badaczy biblistów składowa część treściowa pierwszych ksiąg ST, nieznanego autora, nazwanego Kapłanem, wyznawcy judaizmu.


[9]

Michael Roaf, Mezopotamia, Warszawa 1998, s. 132, 135


[10]

F.M. Hassnain, Poszukując prawdziwego Jezusa, Bydgoszcz 1996, s. 7, 16


[11]

Richard E. Friedman, Księga ukryta w Biblii , Warszawa 2000 , s. 84


[12]

Księga Jubileuszów, utwór apokryficzny, według badaczy biblistów jedna z trzech ksiąg (pozostałe to Księga Daniela – kanoniczna i Księga Henocha tzw. etiopska – apokryficzna), spisanych lub zredagowanych w II wieku p.n.e. przez to samo środowisko autorskie.

Umieszczona w: Apokryfy Starego Testamentu, Warszawa 2000 – Vocatio


[13]

E.G.Richards, Odmierzanie czasu, Warszawa 1999 , s. 200


[14]

A.H.Layard, W poszukiwaniu Niniwy,Warszawa 1983, s. 142, 143,150, 202


Zbigniew Chorąży, sierpień 2006


Powrót do strony tytułowej


Powrót do listy artykułów